Genealogia nazwy miasta Zgorzelec związana jest prawdopodobnie ze słowiańskim czasownikiem „goreti”, co znaczyło tyle co palić lub gorzeć. Nazwa kulturowa odnosi się do historii tego miejsca, którego pierwotni mieszkańcy zajmowali się wypalaniem lasów. Pierwsze wzmianki o Zgorzelcu pochodzą z początków XI i XII wieku, gdzie figuruje on pod nazwami: Villa Goreliz, Drzeniow czy Yzorelik.
Współcześnie Zgorzelec jest miastem granicznym, którego olbrzymia część znajduje się po lewej, niemieckiej stronie Nysy Łużyckiej. Zapisy traktatu poczdamskiego z 1945 roku zadecydowały o tym, że Polska mogła zagospodarować jedynie przedmieścia dawnego miasta. W wyniku czego najważniejsze zabytki architektury wraz z kościołem św. Piotra i Pawła znajdują się w dzisiejszym Gorlitz.
Pierwsza wzmianka o Zgorzelcu pochodzi z 1071 roku i pojawia się w dokumencie wystawionym przez Henryka IV, który przekazuje 8 łanów ziemi w Villa Gorliz biskupowi miśnieńskiemu Benowi. Kolejne informacje na temat miasta odnajdziemy m.in. w kronice czeskiej z okresu panowania księcia Sobiesława. Szczególny wpływ na rozwój Zgorzelca, we wczesnym średniowieczu, miał jeden z największych szlaków komunikacyjnych tzw. via Regia, która rozciągała się od Hiszpanii po Francję, Niemcy, Polskę i Ruś. Zatrzymywali się tutaj kupcy, rycerze, a także koloniści niemieccy, zaopatrując się w znane ówcześnie sukna rodzimej produkcji.
Jednym z najważniejszych zabytków po prawej stronie Nysy jest tzw. Kruczy folwark, zwany również Dworkiem Sculcetusa. Dzisiaj jest to dom opieki społecznej, ale wcześniej własność burmistrza, o czym świadczy pamiątkowy głaz mieszczący się obok starego drzewa z napisem: B. Sculcetus 1540-1614. O wybitności Sculcetusa świadczą nie tylko dobre wykształcenie, ale i nie lada osiągnięcia, między innymi wykonanie mapy Górnych Łużyc, oraz mapy Miśni. Sculcetus był z zamiłowania astronomem, w jednej z baszt zgorzeleckich miał zamontowaną lunetę do obserwacji gwiazd. Swe doświadczenia w tej dziedzinie wymieniał z samym Janem Keplerem.
Niedaleko Kruczego folwarku znajduje się dom Jakuba Bohme, którego ówczesny właściciel wywarł przemożny wpływ na myślicieli i filozofów przełomu XVI i XVII wieku. Z wykształcenia szewc, w wieku 25 lat doznaje mistycznego przeżycia. Jak pisze jego biograf Abraham von Frankenkenberg „ któregoś razu ogarnęło go boskie światło i wprowadzony został w największą głębię, czyli centrum tajemnej natury”. Bohme po kolejnej wizji tworzy rękopis pt. „Jutrzenka o poranku. To jest korzeń albo matka filozofii, astrologii i teologii z prawej przyczyny, albo opisanie natury, jak wszystko się stało i było na początku”. Dzieło przysporzyło autorowi wielu kłopotów (trafił do więzienia i musiał zrezygnować z pracy szewca) i zapewniło niesamowity rozgłos. Był to pierwszy filozoficzny tekst napisany w języku ojczystym, a nie po łacinie. „Droga do Chrystusa” bo tak później nazwano księgę oburzyła kościół do tego stopnia, ze gdy Jakub zmarł żaden z duchownych nie chciał uczestniczyć w ceremonii pogrzebowej. Zrobił to dopiero niechętnie Eliasz Dietriech, po pogrzebie natomiast tłum sprofanował i połamał krzyż ufundowany dla filozofa przez przyjaciół. Jego dziełami szczególnie zainteresowali się niemieccy romantycy, a tu m.in.: Schlegel i Scheling. Pisma Jakuba Bohme wysoko cenił Aleksander I car Rosji, a także Adam Mickiewicz, który z jego dziełem zapoznał się w Petersburgu.
Najbardziej znanym zabytkiem architektury zgorzeleckiej jest Miejski Dom Kultury wzniesiony w latach 1898-1902 jako Górnołużycka Hala Pamięci. Uroczyste otwarcie nastąpiło 28 września przez Wilhelma II. Wielkość i styl budowli miały wyrażać wdzięczność dla założycieli Rzeszy niemieckiej: cesarzy Wilhelma I i Fryderyka III.. Pod względem architektonicznym dzisiejszy Dom Kultury miał być metaforycznym odpowiednikiem potęgi Rzeszy, o czym świadczą rzeźby, nawiązujące do historii Cesarstwa Rzymskiego.
Wiadukt kolejowy wzniesiony przez Kieslera w latach 1844-1847 liczy około 475 metrów długości i 35 metrów wysokości i znajduje się w pobliżu Domu Kultury. Zbudowano go z głazów granitowych, wykończenia natomiast utworzono z piaskowca. Większa część wiaduktu znajduje się po stronie niemieckiej. Tam też stworzono taras widokowy, z którego można podziwiać piękno nadnyskiej okolicy.
